Het lijkt er wel op dat het snuisteren in boeken om soorten op naam te brengen, stilaan tot het verleden behoort. Het gebruik van Obsidentify is ondertussen ingeburgerd, al is het nog niet onfeilbaar, en is basiskennis nog altijd aangewezen om verkeerde determinaties uit te sluiten. Ook de app Merlin, die zichtbaar maakt welke vogels er in je omgeving te horen zijn, is gemeengoed geworden. Het is niet alleen een zegen voor elke natuurliefhebber, maar zeker ook voor de ornithologen die door een verminderd gehoor een heleboel vogelsoorten dreigen mis te lopen.
Voor wetenschappers is er het gebruik van eDNA (environmental DNA). Elk levend organisme laat DNA-sporen achter in de omgeving via huidschilfers, haar, schubben, bloed, urine, etc. Dit omgevings-DNA is een vingerafdruk van de natuur en kan worden gebruikt om de aanwezigheid van soorten of volledige gemeenschappen in kaart te brengen zonder dat men de soort effectief moet zien. Men kan daarbij tegenwoordig zelfs DNA uit de lucht gebruiken. Het blijkt een volwaardige aanvulling te zijn op bestaande methoden voor het monitoren van biodiversiteit11.
Een extra luisterend oor
Op de voorstelling van het uilenproject van het regionaal landschap gaf Friedel Nollet een boeiende uiteenzetting over het gebruik van de AudioMoth. Dit is een compact apparaatje voor het opnemen van geluid, inclusief ultrasone frequenties die mensen niet kunnen horen. De AudioMoth wordt gebruikt voor het monitoren van biodiversiteit en het verzamelen van gegevens over geluid in de omgeving, zoals de geluiden van vogels, vleermuizen of insecten. De uitleg van Friedel ging vooral over de studie van uilen met de AudioMoth, maar die kan evengoed gebruikt worden om te weten welke vogels er ’s nachts over je tuin trekken, of welke vleermuizen er vliegen. Bij de verwerking van de gegevens hoort wel wat gratis te downloaden computersoftware en dat is niet altijd eenvoudig. Je krijgt sonogrammen te zien en je krijgt lijsten met mogelijke soorten. Maar ook hier is (veel) voorzichtigheid geboden. Een eerste, schuchtere poging in de tuin leverde weinig waarschijnlijke soorten als roodkeelduiker op, dat bleek de kraaiende haan te zijn. Maar kerkuil, bosuil en steenuil stonden er wel op! Ongetwijfeld zal ook hier de software in de toekomst nog veel verbeteren.
Bij LABmaker22 kost de AudioMoth ongeveer € 106, en je hebt er nog 3 batterijen en een micro-SD-kaart van 64 GB voor nodig.
WARMER F.E.M., POLLING M., BUIJ R., LAROS I., VISSER T. & DE GROOT G.A. (2025) – Validating Airborne eDNA Using Manual Surveys, Acoustic Monitoring and Camera Traps to Detect Birds and Mammals in an Agroforestry Setting – Environmental DNA, 7:e70222, doi.org/10.1002/edn3.70222 ↩︎
De natuur in de Vlaamse Ardennen viert een historische mijlpaal. Na decennialange afwezigheid zijn afgelopen winter twee Europees beschermde soorten herontdekt in de regio (de hazelmuis en de grote hoefijzerneus), terwijl een derde soort, de ingekorven vleermuis, een recordaantal exemplaren kende. Dit bewijst dat natuurherstel vruchten afwerpt, al is blijvende actie cruciaal voor een duurzame toekomst.
De eerste opmerkelijke ontdekking deze winter was die van de hazelmuis. Voor het eerst in 50 jaar is deze soort vastgesteld in de provincie Oost-Vlaanderen. Tot voor kort was de soort in Vlaanderen enkel nog bekend in het Limburgse Voeren. In de ons omringende landen gaat de hazelmuis nog sterk achteruit door de verdwijning van geschikt landschap: houtkanten, geleidelijke bosranden en hakhoutbossen …
De vondst kwam aan het licht doordat karakteristieke aangeknaagde hazelnoten gevonden werden in Ronse, pal op de taalgrens. Dat sluit aan bij een eerdere waarneming in het nabijgelegen Frasnes-lez-Buissenal (Henegouwen), waar een kat een exemplaar mee naar huis nam.
Spectaculaire vleermuizenvondsten
Naast de hazelmuis zijn er spectaculaire resultaten uit de vleermuizenmonitoring. Zo werd de grote hoefijzerneus voor het eerst ooit waargenomen in de Vlaamse Ardennen. In een onderaardse gang werd een overwinterend exemplaar gevonden. Dit is de tweede winterwaarneming in heel Vlaanderen. Deze soort kende eind vorige eeuw een dramatische achteruitgang, in sommige gebieden tot meer dan 99%. Deze achteruitgang wordt gelinkt aan nu verboden bestrijdingsmiddelen zoals lindaan en DDT, de verdwijning van kleinschalige landschappen, rustige verblijfplaatsen, en het gebruik van antiparasitaire middelen in de veeteelt, waardoor veel van de prooidieren verdwenen. Van de ingekorven vleermuis werden 13 exemplaren geteld, het grootste aantal in de Vlaamse Ardennen in 50 jaar.
De terugkeer van deze typische soorten voor een biodivers landschap is hoopgevend, maar de situatie blijft fragiel. Sommige soorten duiken opnieuw op, maar andere soorten zoals de eikelmuis zijn in de regio ernstig bedreigd en balanceren op de rand van lokaal uitsterven.
De drie soorten zijn Europees beschermd onder de Habitatrichtlijn. Ze hebben nood aan een specifiek ‘mozaïeklandschap’: een afwisseling van bossen verbonden door een dicht netwerk van hagen en houtkanten.
Win-win voor landbouw en natuur
Natuurherstel hoeft niet ten koste te gaan van de landbouw. Sterker nog, er is sprake van een duidelijke win-win. De grote hoefijzerneus jaagt op mestkevers, waardoor zij baat hebben bij het behoud van familiale, grondgebonden veeteelt. De ingekorven vleermuis voedt zich in grote mate met vliegen die voorkomen in koeienstallen. Dit helpt de landbouwer om een goed dierenwelzijn te bewerkstelligen.
Oproep tot actie: samen voor ‘Vlaanderens Mooiste’
De ondertekenaars van dit bericht engageren zich om het leefgebied van deze dieren verder te herstellen. Het Landschapspark Vlaamse Ardennen zet in op het belang van het fijnmazig verweven landschap en van kleine landschapselementen voor heel wat soorten, als beschutting voor nestgelegenheid en als veilige verbindingsweg. Het Regionaal Landschap Vlaamse Ardennen tot Dender begeleidt landeigenaars bij de aanplanting en het beheer van houtkanten en boomgaarden.
Natuurpunt voert verder onderzoek uit en richt eigen gebieden in als geschikt leefgebied en verblijfplaats.
De Stad Oudenaarde engageert zich om aanplantingen van bomenrijen te stimuleren en storende lichtvervuiling aan te pakken.
Ben Koks is een Nederlandse ornitholoog, meer bepaald een natuur- en weidevogeldeskundige, die vooral bekend werd om zijn werk rond bescherming van akkervogels en het ontwikkelen van ideeën om landbouw en natuur beter te combineren. Hij is intussen internationaal erkend als onderzoeker van de grauwe kiekendief en andere akkervogels. Koks richtte de Werkgroep Grauwe Kiekendief op en later Harrier Conservation International voor onderzoek en bescherming van deze vogels. Voor zijn werk ontving hij onder meer de Heimans en Thijsse Prijs (2017).
Zonder zijn inspanningen en initiatieven zou de grauwe kiekendief in Nederland begin jaren 1990 uitgestorven zijn. Hij wist intensief samen te werken met boeren en groenvoederdrogerijen, waardoor de grauwe kiekendief alle kansen kreeg in de akkerlanden. Ben Koks ligt bijgevolg aan de basis van een zeldzaam succesverhaal in biodiversiteitsherstel. In zijn boek ‘Jodelende wulpen & keukentafels’ toont de auteur aan dat boerenland cruciaal is voor vogels en dat samenwerking, kennis en toewijding kwetsbare soorten effectief kan beschermen.
De auteur legt ook oplossingen op tafel voor een toekomstbestendig agrarisch landschap, zoals het Biodivers Akker Mozaïek (BAM) en het revitaliseren van graanstoppels. Landschappen, landbouwpraktijken en vogelpopulaties zijn de laatste decennia ingrijpend veranderd. Koks beschrijft voorbeelden uit de praktijk van gemiste kansen en toont aan hoe we hieruit kunnen leren om tot betere concepten in de toekomst te komen, met de ecologie van een selectie vogelsoorten als leidraad. Hij neemt meer bepaald grauwe kiekendief, veldleeuwerik, patrijs, geelgors, wulp en grutto als voorbeelden. Vervolgens toont Koks aan hoe we met essentiële ingrediënten zoals menselijke inzet, langjarig onderzoek en monitoring voor agro-ecologische recepten komen tot een duurzame landbouw die iedereen ten goede komt. Jodelende wulpen en keukentafels is ronduit een inspirerend en hoopgevend boek dat aanzet tot een multidisciplinaire aanpak van vogelbescherming.
Koks B., 2026. Jodelende wulpen en keukentafels, landbouw door vogelogen, uitgeverij Noordboek, Gorredijk, 272 blz., ISBN 978 905615 255 1, € 24,90. Een aantal bladzijden van het boek zijn als preview te lezen op de website van de uitgeverij.
